Ambtenaren melden misstanden niet uit angst voor negatieve gevolgen

Een derde deel van de ambtenaren die op hun werk een misstand tegenkomen, meldt dat niet. Angst voor negatieve gevolgen is de hoofdoorzaak. Bestaande regelingen dragen volgens onderzoek door de Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap niet bij aan de bescherming van klokkenluiders.

De Commissie Integriteit Overheid werkt onvoldoende, het is te onbekend, de meldprocedure heeft te veel drempels en er is weinig vertrouwen in het instituut. De huidige regelingen voor klokkenluiders moeten op de schop, zodat meer mensen misstanden durven aankaarten.

Het Utrechtse onderzoek is niet het eerste waar gepleit wordt voor een betere regeling. In de Tweede Kamer klinkt het geluid ook regelmatig. Nu wil SP’ er Ronald van Raak een wetsvoorstel indienen voor een goede klokkenluidersregeling. Marijke Vos, oud-Kamerlid van GroenLinks en destijds voorzitter van de parlementaire enquête Bouwnijverheid, pleitte al eerder voor een goede regeling. Zij wilde ook een vergoeding instellen voor klokkenluiders. Zonder Ad Bos had zij de misstanden in de bouwwereld immers nooit onderzocht.

Bos woont nu in een camper. Na de vondst van vuilniszakken met de schaduwboekhouding heeft hij jaren geprobeerd via de Koninklijke weg en Justitie de bouwfraude aan de orde te stellen. De interesse was er niet. Pas na een uitzending van het televisieprogramma Zembla hadden de autoriteiten oor voor Bos. Hij staat niet alleen. Ondeugdelijke landmijnen zijn aan de orde gesteld door een maatschappelijk werker van Defensie. Een poging hem gek te verklaren mislukte, maar Fred Spijkers wacht nog steeds op rehabilitatie. En zo zijn er nog enkele voorbeelden te noemen.

Vos kreeg in haar roep om een klokkenluidersfonds onlangs bijval van emeritus hoogleraar criminologie Elisabeth Lissenberg, als vergoeding voor gederfde inkomsten door de melding. De criminoloog vindt het positief dat minister Ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) bereid is zo’n fonds te onderzoeken. Lissenberg vroeg zich wel af of de minister werkelijk wil dat ambtenaren misstanden makkelijker aankaarten, omdat ze zonder deze evaluatie af te wachten de anonieme meldlijn Meld Misdaad Anoniem ook voor ambtelijke misstanden had opengesteld.’ Lissenberg noemt die beslissing ‘onverantwoord’. ‘Een kliklijn is een slecht middel. Meestal komt de informatie heel gefragmenteerd binnen en als je meer wilt weten dan is terugbellen niet mogelijk.’ Volgens Ter Horst is het juist een goed middel, omdat het leeuwendeel van de 37 meldingen aan organisaties in de openbare sector bruikbaar is gebleken.

Minister Guusje ter Horst noemt het zorgelijk dat bestaande klokkenluidersregelingen nauwelijks werken. Een vermoeden moet volgens haar veilig, vertrouwd en eenvoudig kunnen worden gemeld. Zij gaat nu onderzoeken welke maatregelen nodig zijn om dat te bereiken en komt in het najaar met een actieplan.

De parlementaire enquêtecommissie bouwnijverheid constateerde al dat klokkenluiders onmisbaar zijn voor organisatiecriminologie en dat ze met hun morele antennes en boosheid meer inzicht geven in illegaal gedrag binnen en van organisaties. Dit inzicht is volgens de enquêtecommissie beter dan dat van allerlei inspectieverslagen, hoe goed die ook mogen zijn.